Na tientallen jaren van uitbundige welvaartsgroei en steeds hogere concumptie zijn de grenzen van groei bereikt, zoniet overschreden. Door de crisis schort het op dit moment niet aan goede voornemens, maar wat komt daarvan straks terecht als het weer goed gaat met de economie? Om de vaart niet te verliezen , pleiten duurzaamheidsgoeroes Anastasia kellermann en Robert van den Bergh juist nu voor een verankering van duurzaamheid en duurzaam leiderschap. Voor de overheid is daarbij een belangrijke rol weggelegd.

Anastasia Kellermann en Robert van den Bergh zijn beiden oprichter en directeur van het in Rotterdam gevestigde bureau 2Lead4Us, dat leiderschapstrainingen en coaching op het gebied van duurzaamheid voor overheden en het bedrijfsleven verzorgt. Daar is heel wat aan voorafgegaan. Kellermann was als juriste een aantal jaren werkzaam in de internationale advocatuur. Na een paar omwegen deed zij in het kader van een postdoctorale opleiding in duurzaam ondernemen onderzoek naar de rol van leiderschap bij het integreren van duurzaamheid binnen organisaties. De scriptie die zij hierover schreef, vormde de basis van haar eerste boek uit 2006: ‘The S-Factor. A Personal Guide to Sustainable Leadership’. Naar aanleiding van dat boek kreeg zij een opdracht om uit te zoeken wat de overheid van de uitkomsten kon opsteken. Daarop volgde een aantal maanden later haar tweede boek: ‘Duurzame Overheid? Tijd voor Duurzaam Leiderschap’. Premier Balkenende was zozeer onder de indruk van dit boek, dat hij het op eigen initiatief heeft verspreid onder alle Tweede Kamerleden.¹

Mentaliteitsverandering

Intussen was Kellermann in contact gekomen met Robert van den Bergh, die als directeur van Blanchard International ruime ervaring had opgebouwd met leiderschapstrainingen. Met 2Lead4us willen zij een mentaliteitsverandering tot stand brengen. Hoe nodig dat is, blijkt al snel in het gesprek dat wij met hen voeren. Kellermann zet gelijk de toon. We komen te spreken over het verleden jaar verschenen ‘Living Planet Report’ van het Wereld Natuur Fonds (WNF), dat een uiterst zorgwekkende conclusie trekt: Als de mens doorgaat met consumeren zoals hij nu doet, zijn er rond 2050 twee aardbollen nodig om in alle behoeftes te voorzien. ‘Twee aardbollen?’, lacht zij enigszins schamper. ‘Jawel, als we uitgaan van de huidige welvaartsverdeling, in een wereld waar miljarden mensen armoede en honger lijden. Op dit moment gebruiken alle Nederlanders met elkaar veertig keer het grondgebied van Nederland voor hun levensonderhoud. Stel je voor hoe het wordt als alle bewoners van deze wereld gaan leven zoals wij nu doen. Dan redden we het niet eens met twee aardes, maar hebben we er een veelvoud van nodig.’

Kwaliteit van leven

Duurzaamheid wordt veelal uitgedrukt in de vorm van drie P’s: People, Planet en Profit, die respectievelijk staan voor mensen, milieu en winst of opbrengst. Kellermann vindt die benadering te eng. ‘Duurzaamheid wordt om te beginnen nog te veel in relatie gebracht met alleen de zorg voor het milieu’, zegt zij. ‘Kijk naar de Nederlandse overheid, we hebben wel een ministerie voor milieuzaken maar niet voor duurzaamheid. In ons bedrijf hebben we voorts aan het rijtje een vierde P toegevoegd. ‘De P van Person, de duurzaam leider die, vanuit de activiteiten en projecten waarbij hij betrokken is, een positieve impact heeft op de overige P’s. En daarnaast spreken we in plaats van Profit over Prosperity. Welvaart is veel ruimer dan winst. Prosperity omvat zaken als gezondheid, veiligheid, medewerkersbetrokkenheid, vertrouwen in de organisatie en kwaliteit van leven. Het gaat erom dat we een wereld moeten zien te creëren met welvaart en welzijn voor iedereen. Dat vereist een cultuuromslag. Onze boodschap is dat we als samenleving de problemen niet kunnen oplossen met de huidige systemen en denkpatronen. We moeten fundamenteel andere keuzes maken.’

Grote achterstanden

Op het gebied van duurzaamheid is al het nodige bereikt. Veel bedrijven spreken over maatschappelijk verantwoord ondernemen in hun mission statements en gedragscodes. Er zijn tal van keurmerken voor levensmiddelen ontwikkeld. De Amerikaanse effectenbeurs kent de Dow Jones Sustainability Index. Er bestaan duurzame krediet- en projectfinancieringen, beleggingen en investeringen. Bij de Rijksoverheid moet alles vanaf 2010 duurzaam worden ingekocht en op provinciaal niveau voor 75%. Wereldwijd worden conferenties over het onderwerp georganiseerd en zo kunnen we nog wel een tijdje doorgaan. Allemaal heel indrukwekkend, maar zo relativeren Kellermann en Van den Bergh: er moet veel meer gebeuren. ‘Nederland heeft een duidelijke achterstand op andere landen, zoals Duitsland en Engeland, als het om duurzaamheid en duurzaam leiderschap gaat. Als we ons beperken tot de Nederlandse overheden, van laag tot hoog, zien we dat de aandacht voor duurzaamheid erg versnipperd is en onvoldoende geïntegreerd in het beleid. Op de ene plaats gebeurt veel, elders heel weinig of niets. Het ontbreekt aan een overkoepelende strategie. Wellicht is een oplossing om een staatssecretariaat voor duurzaamheid in het leven te roepen. Een staatssecretaris kan beleid ontwikkelen, de regie voeren, andere overheden en bedrijven aansturen, enzovoort. Wie weet komt het daar nog eens van.’

Goede voorbeeld

Om een duurzame samenleving te bereiken, is duurzaam leiderschap nodig. Leiders met visies, moed, uithoudingsvermogen en energie kunnen mensen in beweging krijgen. Mensen moeten zich bewust worden welk effect hun handelen op de leefomgeving heeft, zodat zij hun gedrag daarop kunnen aanpassen. De overheid kan hierbij een sturende en coördinerende rol spelen. Soms langs de weg van regelgeving om ontwikkelingen af te dwingen. Maar veel beter: door het goede voorbeeld te geven. Als de overheid bijvoorbeeld wil dat er duurzamer gebouwd wordt, moet ze dat ook met haar eigen kantoren doen. Er worden dan gelijk ervaringen opgedaan, die in een later stadium kostenbesparingen kunnen opleveren. Hetzelfde geldt voor bedrijven. Zij moeten producten en diensten ontwikkelen die er echt toe doen, en partnerschappen aangaan met andere bedrijven die duurzaam produceren. Van den Bergh: ‘Duurzaam leiderschap is nodig om een organisatie, overheid, bedrijf, samenleving op de weg naar duurzaamheid te krijgen en te houden. Een duurzaam leider ontwikkelt een visie, geeft de richting aan en maakt keuzes. Hij motiveert anderen om over het onderwerp na te denken, hiermee vervolgens zelf aan de slag te gaan en met nieuwe ideeën te komen. Duurzaam leiderschap gaat uit van een ‘top down, bottom up’-benadering. Top down, omdat de duurzaam leider doelen van bovenaf stuurt en leiding geeft. En bottom up, omdat iedereen met wie hij samenwerkt voldoende ruimte krijgt om dit proces te beïnvloeden. Op die manier ontstaat een wisselwerking en een vruchtbare wederzijdse beïnvloeding.’

Duurzaam HRM

Het is belangrijk dat leiders meer oog krijgen voor duurzaamheid en daar stappen in durven nemen. Voor P&O betekent dit dat men mensen moet zoeken met competenties waarin dit duurzaamheidsaspect zit of deze competenties bij zittende mensen aanleren. Van bedrijfsleven en overheid wordt verwacht een duurzame hrm-visie te implementeren waarin de voornoemde 4P's tot uitdrukking komen. Te denken valt bijv. aan beloningsbeleid, duurzame inzetbaarheid, integraal gezondheidsmanagement, diversiteit en generatievraagstukken. Vaak maken leidinggevenden carriere door besluiten die enkel goed zijn voor de korte termijn of voor beleidsstukken die binnen de systemische lijnen vallen en weinig risico met zich mee dragen. Maar zijn deze besluiten goed voor de lange termijn? Als er een reorganisatie plaatsvindt, valt o.a. te denken aan herscholing bijvoorbeeld voor de groeiende sector duurzame energie. Het gaat om boeien en binden van jong talent bij gemeentes en provincies door ze meer kansen te geven mee te werken aan duurzaamheidsvraagstukken.

Leermethode

Kellermann en Van den Bergh hebben een leermethode voor duurzaam leiderschap ontwikkeld: het Sustainable Leadership Model, waarin de hierboven genoemde vier P’s terugkomen (zie afbeelding). Veel ambtenaren hebben inmiddels zo’n training gevolgd. Dat is ook nodig, want als de overheid een sturende rol bij duurzaam leiderschap wil spelen, moeten ambtenaren over de nodige competenties beschikken. Tijdens zo’n sessie worden concrete projecten of ingewikkelde duurzaamheidsvraagstukken behandeld. Het model focust op drie gebieden: de ontwikkeling van de persoonlijke visie, het ontdekken van de kracht van persoonlijk leiderschap, en passie voor duurzaamheid. De kandidaat (Person) leert hoe hij de weg naar duurzaamheid kan bewandelen. Centraal staan daarbij het hoofd, het hart en de handen. Het traject begint met het hoofd (de visie op duurzaamheid en het doel dat de toekomstig duurzaam leider voor ogen staat), het hart (zijn drijfveren en motivatie) en de handen (het aangaan van partnerschappen en allianties om het gestelde doel te bereiken). Wanneer deze stappen zijn genomen, komen de resterende drie P’s aan bod. De duurzame leiders in spe leren in de volgende interventies hoe zij hun vaardigheden, persoonlijke eigenschappen en kwaliteiten kunnen inzetten om invloed uit te oefenen op de integratie van duurzaamheid in hun organisatie of op hun afdeling. Tegelijkertijd leren zij aan de hand van hun projecten op concrete wijze een positieve impact op People, Planet en Prosperity buiten de organisatie te genereren.Er is een Rijksduurzaamheidsnetwerk opgezet waarbij inmiddels enkele honderden ambtenaren zijn aangesloten. Andere voorbeelden van geïmplementeerde projecten gaan over duurzame bedrijfsvoering, dag van de duurzame besluitvorming o.a. met Peter Senge, duurzaamheid in de Industriebrief en duurzaam leiderschap in HR.

Zevenstappenplan

Om duurzaamheid integraal onderdeel te maken van het werkproces, hanteert 2Lead4us een zevenstappenplan. Hoe de stappen worden gezet en in welke volgorde hangt af van de organisatie en de mensen die er werken. Kellermann spreekt van een ‘avontuur, want je weet niet waar je uitkomt. Soms lijkt het op het zoeken van een schat of het maken van een schilderij; je weet wat je wilt maar het kan nog alle kanten uitgaan. De weg naar het einddoel voelt als sturen en loslaten tegelijk.’ Tijdens de rit worden constant vragen opgeworpen en keuzes gemaakt die uiteindelijk leiden tot een andere manier van denken en werken, vult Van den Bergh aan. ‘Wat hebben we al bereikt en waar willen we uitkomen? Er worden voorlopers geïdentificeerd en duurzame leiders opgeleid. De kernactiviteiten van de organisatie worden onder de loep genomen en waar nodig opnieuw geformuleerd. Het creatief ondernemerschap in de medewerkers krijgt alle ruimte, zodat zij gaan doen wat ze echt willen en waar ze echt goed in zijn. De P&O-functie wordt opnieuw gedefinieerd, zodat duurzaamheid daarin een structurele plaats krijgt. Kortom, een indringend proces dat van alles en nog wat overhoop haalt, maar bovenal boeiend en uitdagend is.’ En, zeggen beiden in koor, het is ook fun: ‘Het is heel leuk om aan een betere toekomst voor ons allemaal te werken.’

Noot

1. Het boek ‘Duurzame Overheid?’ is te downloaden via www.2lead4us.nl onder publicaties en het boek ‘The S-Factor’ is te bestellen via de boekhandel.